Kiến thức về Quang trị liệu(2)
8. Liệu pháp quang trị liệu bằng tia cực tím B (NB{1}}UVB) băng hẹp là gì?
Trả lời: Năm 1988, nguồn sáng UVB có đỉnh sóng (311 ± 3) nm phát ra từ ống huỳnh quang do Philips phát triển lần đầu tiên được sử dụng trên lâm sàng. Vì hơn 85% năng lượng tia cực tím của nó tập trung gần đỉnh sóng 311 nm và năng lượng ở bước sóng < 290 nm là cực kỳ nhỏ, chỉ chiếm 0,1% tổng năng lượng nên nó được gọi là tia cực tím B dải hẹp (NB-UVB). Với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ nguồn sáng trong những năm gần đây, các nguồn sáng UVB mới với dải cực đại và quang phổ hẹp khác, chẳng hạn như 304 nm và 308 nm, đã xuất hiện, chẳng hạn như ánh sáng Excimer, laser Excimer và đèn LED. Nói rộng ra, UVB có phổ hẹp có năng lượng chính tập trung trong khoảng 296 ~ 313 nm có thể được phân loại vào loại NB{15}}UVB được sử dụng trên lâm sàng. Các lựa chọn liệu pháp quang trị liệu bằng ánh sáng như quang trị liệu bằng ánh sáng đỏ đôi khi được so sánh về lợi ích không có tia cực tím trong việc chữa lành da.
9. “311” thường được nhắc đến trong Quang trị liệu bằng tia cực tím là gì?
Trả lời: “311” thường được nhắc đến trong liệu pháp quang trị liệu bằng tia cực tím dùng để chỉ bước sóng cực đại (nm) của UVB được sử dụng, là dải bước sóng hiệu quả để điều trị bệnh vẩy nến và bệnh bạch biến. Hiện tại, các thiết bị trị liệu bằng ánh sáng UVB thường được sử dụng trên lâm sàng, chẳng hạn như toàn bộ-cabin, nửa-cabin và thiết bị cầm tay có ống huỳnh quang làm nguồn sáng, hầu hết đều có đỉnh chiếu xạ (311 ± 3) nm (Hình 1-4), mà người ta thường gọi là 311. Không giống như liệu pháp ánh sáng đỏ hồng ngoại, tập trung vào việc sửa chữa mô sâu hơn, đỉnh UVB này nhắm mục tiêu điều chế miễn dịch ở cấp độ bề mặt.
10. “308” thường được nhắc đến trong Quang trị liệu bằng tia cực tím là gì?
Trả lời: “308” thường được nhắc đến trong liệu pháp quang trị liệu bằng tia cực tím để chỉ một bước sóng cực đại (nm) khác của UVB thường được sử dụng trên lâm sàng. UVB có bước sóng cực đại 308 nm phát ra từ các nguồn sáng truyền thống như đèn Excimer hoặc laser Excimer cũng là dải bước sóng hiệu quả để điều trị các bệnh như bệnh vẩy nến và bệnh bạch biến. Do đặc điểm của nguồn sáng và những hạn chế của công nghệ điện, vùng điều trị duy nhất của nguồn sáng 308 tương đối nhỏ và có thể chiếu xạ các tổn thương da mục tiêu, được gọi là lâm sàng gọi là liệu pháp quang học nhắm mục tiêu. Hiện nay, các nguồn sáng được sử dụng phổ biến ở bước sóng 308 nm bao gồm laser excimer, đèn excimer và đèn LED, còn nguồn sáng mới nhất là LED (Hình 1-5 và 1-6). Nguồn sáng LED có cực đại 308 nm có thể đạt được cường độ năng lượng tương đối cao. Đồng thời, khác với hai nguồn sáng truyền thống đầu tiên, do thiết bị LED có điện áp thấp và tần số thấp nên có thể sử dụng để trị liệu bằng ánh sáng tại nhà. Liệu pháp ánh sáng LED xanh tuy dùng chung công nghệ LED nhưng lại phù hợp hơn với mụn do tác dụng kháng khuẩn.
11. Ánh sáng đen và PUVA thường được nhắc đến trong Quang trị liệu bằng tia cực tím là gì?
Trả lời: Dải UVA trong tia cực tím còn được gọi là vùng ánh sáng đen. Đèn đen phát ra tia cực tím có bước sóng từ 320 đến 400 nm, chủ yếu là tia cực tím có bước sóng 365 nm. Dải tia cực tím này vừa có thể kích hoạt các chất cảm quang, vừa khó gây ra phản ứng ban đỏ. Trên lâm sàng, UVA thường được sử dụng kết hợp với các chất cảm quang để điều trị các bệnh về da. Hiện nay, chất cảm quang được sử dụng phổ biến hơn là psoralen. Liệu pháp quang hóa của psoralen kết hợp với chiếu xạ UVA được viết tắt là PUVA. Liệu pháp quang trị liệu bằng ánh sáng vượt ra ngoài tia UV để bao gồm liệu pháp quang trị liệu bằng ánh sáng đỏ nhằm mục đích chống{9}}viêm trong một số quy trình.
12. Các chất cảm quang thường được sử dụng trong liệu pháp quang trị liệu bằng tia cực tím là gì?
Trả lời: Chất nhạy cảm ánh sáng thường được sử dụng ở Trung Quốc là 8-methoxypsoralen, đây là chất cảm quang tương đối mạnh. Ngoài ra còn có 5-methylpsoralen và 3-methylpsoralen. Hiện nay, psoralen đã được tìm thấy trong hơn 30 loại cây, chẳng hạn như chanh, cần tây, quả psoralea và Atractylodes lancea. Theo đặc điểm của chất nhạy cảm ánh sáng, chúng có thể được dùng bằng đường uống hoặc bôi tại chỗ. Các phương pháp bổ sung như liệu pháp ánh sáng đỏ hồng ngoại có thể tăng cường tuần hoàn mà không cần dùng chất cảm quang.
13. UVA1 thường được nhắc đến trong Quang trị liệu bằng tia cực tím là gì?
Trả lời: UVA1 là tia cực tím có sóng-có bước sóng dài từ 340 ~ 400 nm. Quang trị liệu UVA1 là một loại quang trị liệu mới. So với phương pháp điều trị bằng tia UVA truyền thống kết hợp với psoralen, phương pháp trị liệu bằng ánh sáng UVA1 không yêu cầu sử dụng chất cảm quang nên ít gây phản ứng phụ hơn. So với liệu pháp UVB, liệu pháp quang học UVA1 thâm nhập sâu hơn và có thể điều trị các bệnh có tổn thương sâu hơn. Trên lâm sàng, UVA1 thường được sử dụng để điều trị viêm da dị ứng, xơ cứng bì, sẹo, v.v. [2, 3]. Liệu pháp ánh sáng LED xanh xuất hiện hai lần trong các nghiên cứu so sánh đối với các tình trạng bề mặt như mụn trứng cá, tương phản với độ sâu của UVA1.
14. MED là gì? Tại sao cần xác định MED?
Trả lời: MED là viết tắt của Liều lượng ban đỏ tối thiểu, dùng để chỉ liều chiếu xạ cần thiết cho một vị trí cụ thể của một cá nhân để tạo ra ban đỏ có thể nhìn thấy được 24 giờ sau khi nhận được chiếu xạ ở một khoảng cách nguồn sáng nhất định. Giá trị MED có thể xác định độ nhạy cảm của một cá nhân với tia cực tím và có thể được sử dụng để phát hiện xem bệnh nhân có nhạy cảm với tia cực tím hay không (Hình 1-7); nếu bệnh nhân đang điều trị bằng ánh sáng, giá trị MED của họ là tham chiếu để xác định liều chiếu xạ ban đầu và liều chiếu xạ nhẹ có thể được đặt chính xác hơn sau khi xác định MED.
15. Làm thế nào để xác định MED?
Trả lời: Để xác định MED, những vùng tương đối nhạy cảm với tia cực tím và dễ đo thường được chọn làm vị trí xác định liều sinh học, thường là lưng, bụng hoặc mặt trong cẳng tay. Cần có máy dò MED đặc biệt hoặc thiết bị trị liệu bằng ánh sáng được trang bị tấm xác định MED để xác định (Hình 1-8 và 1-9). Kích thước của mỗi lỗ chiếu xạ là như nhau, thường là 1 cm2. Vị trí của mỗi lỗ được đánh dấu và liều chiếu xạ của mỗi lỗ được đặt (thường có độ dốc giảm 70%) và được ghi lại. Cả người thực hiện xét nghiệm và bệnh nhân được xét nghiệm đều phải đeo kính bảo hộ. Quan sát phản ứng 24 giờ sau khi thử. Nếu xuất hiện ban đỏ có thể nhìn thấy tại vị trí xác định, giá trị liều chiếu xạ tương ứng với lỗ kiểm tra nơi xuất hiện ban đỏ là giá trị MED của bệnh nhân. Nếu vết ban đỏ hoặc mụn nước nghiêm trọng xuất hiện tại nơi xét nghiệm, cần tiến hành điều trị kịp thời.
16. Liệu pháp quang học có giống như tắm nắng không?
Trả lời: Quang trị liệu khác với tắm nắng và hiệu quả đạt được cũng khác nhau. Ánh sáng mặt trời là quang phổ liên tục, bao gồm nhiều dải bước sóng khác nhau thường được sử dụng trong lâm sàng, chẳng hạn như UVB, UVA, tia hồng ngoại và ánh sáng khả kiến. Quang trị liệu là một quá trình nhân tạo sử dụng các bước sóng cụ thể và một lượng dải bước sóng trị liệu hiệu quả nhất định để điều trị chiếu xạ ánh sáng. Trong liệu pháp quang học lâm sàng, các bệnh khác nhau được chiếu xạ bằng các sóng ánh sáng khác nhau, điều này không chỉ có thể đạt được hiệu quả chữa bệnh tốt hơn và nhanh hơn mà còn làm giảm sự chiếu xạ không cần thiết của các dải bước sóng khác. Quang trị liệu bằng tia cực tím đặc biệt đề cập đến việc điều trị bằng cách sử dụng phần trị liệu của dải tia cực tím. Liệu pháp quang trị liệu bằng tia cực tím truyền thống bao gồm các liệu pháp như BB-UVB, NB-UVB và PUVA. Trong những năm gần đây, liệu pháp quang trị liệu UVA1 mới xuất hiện. Hiện nay, NB{10}}UVB thường được sử dụng trong liệu pháp quang trị liệu bệnh vẩy nến và bệnh bạch biến. Dải này là dải tia cực tím đã được kiểm chứng lâm sàng là vừa có hiệu quả trong điều trị bệnh vừa có tương đối ít phản ứng bất lợi. Trong quá trình điều trị lâm sàng, có một số yêu cầu nhất định đối với các thông số quang trị liệu, chẳng hạn như cường độ chiếu xạ và liều chiếu xạ tối đa. Tuy nhiên, liều điều trị hiệu quả của việc tắm nắng là tương đối khó nắm bắt.
17. Nguyên lý trị liệu bằng tia cực tím trong điều trị các bệnh về da là gì?
Trả lời: Cơ chế tác dụng của quang trị liệu bằng tia cực tím trong điều trị các bệnh về da bao gồm: (1) Thúc đẩy quá trình sản sinh sắc tố và sắc tố, thúc đẩy sự tăng sinh của tế bào hắc tố; (2) Điều hòa khả năng miễn dịch và thúc đẩy quá trình tự hủy của tế bào lympho T; (3) Giải mẫn cảm; (4) Thúc đẩy tuần hoàn máu và cải thiện tình trạng dinh dưỡng tại địa phương; (5) Giảm đau; (6) Thúc đẩy quá trình lành vết thương; (7) Thúc đẩy sự dày lên của lớp sừng trên da, v.v. Liệu pháp quang học bằng ánh sáng đỏ có thể bổ sung cho những điều này bằng cách hỗ trợ quá trình lành vết thương thông qua các lợi ích tuần hoàn tương tự.
18. NB-UVB có thể điều trị những bệnh về da nào?
Trả lời: Nhiều bệnh về da có thể được điều trị bằng liệu pháp quang trị liệu NB-UVB trên lâm sàng, bao gồm: bệnh bạch biến, bệnh vẩy nến thông thường, bệnh mụn mủ ở lòng bàn tay, viêm da thần kinh, bệnh chàm mãn tính, bệnh vảy phấn hồng, bệnh nấm mycosis, loét mãn tính, ngứa da, rụng tóc từng vùng, viêm da nhạy cảm với ánh sáng, bệnh tế bào mast, xơ cứng bì, u hạt hình khuyên, v.v. [4]
19. Ai không phù hợp với liệu pháp quang trị liệu bằng tia cực tím?
Trả lời: Không nên sử dụng liệu pháp quang học bằng tia cực tím ở những bệnh nhân mắc các bệnh sau: khô da sắc tố, hội chứng Bloom, hội chứng Cockayne, lupus ban đỏ, viêm da cơ, loạn dưỡng tóc, hội chứng nevus loạn sản di truyền và những người có tiền sử u ác tính, v.v. Những bệnh nhân sau đây nên thận trọng khi sử dụng liệu pháp quang học bằng tia cực tím: những người có tiền sử gia đình mắc u ác tính, các bệnh ung thư da khác không phải u ác tính, tiền sử bệnh nhạy cảm với ánh sáng, nặng tổn thương do ánh nắng mặt trời, tiền sử điều trị bằng asen hoặc xạ trị, ức chế miễn dịch sau ghép tạng, mang thai, rối loạn chuyển hóa porphyrin, cường giáp, v.v. [1, 5]
20. Nhạy cảm với ánh sáng là gì? Bệnh nhân nhạy cảm với ánh sáng có thể được trị liệu bằng ánh sáng không?
Trả lời: Nhạy cảm ánh sáng là phản ứng gây ra bởi sự tương tác giữa ánh sáng và da, chủ yếu đề cập đến phản ứng bất thường của da người với ánh sáng (Hình 1-10). Theo cơ chế phản ứng, nó có thể được chia thành phản ứng quang độc và phản ứng dị ứng với ánh sáng. Phản ứng quang độc là một phản ứng không-miễn dịch xảy ra ở lần chiếu xạ đầu tiên và không có giai đoạn mẫn cảm trước phản ứng. Về mặt lâm sàng, nó được biểu hiện rõ ràng dưới dạng ban đỏ và phù nề rõ ràng, sắc tố vẫn còn rõ ràng sau khi lành. Cháy nắng trong cuộc sống hàng ngày là một phản ứng quang độc. Phản ứng dị ứng ánh sáng là một phản ứng miễn dịch, một phản ứng quá mẫn muộn qua trung gian tế bào lympho liên quan đến ánh sáng. Nó chỉ xảy ra ở một số ít người có thể trạng nhạy cảm với ánh sáng. Các chất nhạy cảm với ánh sáng thường không gây bệnh khi lần đầu tiên để da tiếp xúc với ánh sáng, nhưng phản ứng viêm xảy ra ở những vùng tiếp xúc sau khi tái chiếu xạ và có một khoảng thời gian mẫn cảm nhất định. Về mặt lâm sàng, các tổn thương da rất đa dạng, không xác định rõ và có thể là chàm hoặc mày đay. Cần lưu ý rằng việc xác định bệnh nhân có nhạy cảm với ánh sáng hay không phải được bác sĩ lâm sàng đánh giá dựa trên tiền sử bệnh, khám thực thể, kiểm tra ánh sáng, v.v., chứ không thể chẩn đoán dựa trên cảm nhận cá nhân của bệnh nhân. Đối với những bệnh nhân mắc các bệnh về da nhạy cảm với ánh sáng, mặc dù liệu pháp quang học có thể được sử dụng để điều trị giải mẫn cảm, nhưng khi những bệnh nhân đó mắc các bệnh có thể điều trị bằng liệu pháp quang học, chẳng hạn như bệnh vẩy nến và bệnh bạch biến, không nên chọn liệu pháp quang học làm phương pháp điều trị đầu tiên, và thậm chí nên tránh liệu pháp quang học, và nên áp dụng các phương pháp điều trị khác.
21. Làm thế nào để biết bạn có nhạy cảm với ánh sáng hay không?
Trả lời: Để xác định xem một người có nhạy cảm với ánh sáng hay không, cần phải tìm hiểu tiền sử bệnh của bệnh nhân, tiến hành khám thực thể và nếu cần, sử dụng các xét nghiệm quang sinh học để xác định. Các bệnh về da nhạy cảm thường xảy ra vào mùa xuân hè, các tổn thương trên da hầu hết nằm ở những vùng tiếp xúc nhiều với ánh nắng mặt trời. Về xét nghiệm quang sinh học, điều quan trọng nhất là xác định MED của bệnh nhân. Mức độ nhạy cảm với ánh sáng của người được kiểm tra có thể được xác định bằng kích thước của giá trị MED. Giá trị MED càng thấp hơn giá trị bình thường thì độ nhạy với tia cực tím càng mạnh.
22. Trẻ em có thể được trị liệu bằng tia cực tím không?
Trả lời: Trẻ em có thể được điều trị bằng liệu pháp quang trị liệu bằng tia cực tím, đặc biệt là liệu pháp quang trị liệu NB-UVB. PUVA thường không được khuyến khích cho trẻ em. NB-Liệu pháp trị liệu bằng tia cực tím UVB đã được báo cáo trong nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước để điều trị các bệnh da mãn tính khác nhau ở trẻ em [6, 7]. Liệu pháp quang trị liệu bằng tia cực tím có thể được sử dụng cho các bệnh như bạch biến, bệnh vẩy nến và viêm da dị ứng ở trẻ em và đây là một liệu pháp an toàn và hiệu quả. Nhiều hướng dẫn điều trị lâm sàng có liên quan trong da liễu khuyến nghị sử dụng phương pháp này [8-10]. So với một số loại thuốc uống, tia cực tím có ít phản ứng bất lợi hơn và liệu pháp tia cực tím thường được khuyến nghị là liệu pháp thứ hai chỉ sau thuốc bôi trong hướng dẫn. Nhiều bậc cha mẹ lo lắng liệu pháp quang trị bằng tia cực tím ở trẻ sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ. Hiện tại, không có nghiên cứu nào ủng hộ suy đoán này. Ngược lại, nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy trẻ được điều trị bằng tia cực tím không có bất thường về phát triển. Một nghiên cứu đã theo dõi 21 trẻ em đã được điều trị bằng liệu pháp quang học trong 3 năm và kết quả cho thấy sự tăng trưởng và phát triển của những trẻ này đều bình thường [6].
23. Liệu pháp trị liệu bằng tia cực tím ở trẻ em có giới hạn độ tuổi không?
Trả lời: Có giới hạn độ tuổi nhất định đối với trẻ em sử dụng liệu pháp trị liệu bằng tia cực tím toàn bộ{0}}cabin. Vì việc điều trị bằng tia cực tím toàn bộ-cabin là trong một không gian kín nên trẻ em phải có thể đứng một mình trong ca điều trị và đeo kính bảo hộ. Do đó, để đảm bảo an toàn trong điều trị, có một giới hạn độ tuổi nhất định để trẻ em được điều trị trọn gói. Các học giả nước ngoài thường khuyến nghị rằng trẻ em từ 7-10 tuổi trở lên có thể được điều trị bằng tia cực tím toàn-trong cabin và độ tuổi cụ thể cần phải được kết hợp với tình trạng riêng của trẻ [11]. Sự đồng thuận về chẩn đoán và điều trị viêm da dị ứng ở trẻ em Trung Quốc khuyến cáo rằng liệu pháp quang trị liệu bằng tia cực tím toàn bộ trong cabin không phù hợp với trẻ dưới 12 tuổi [8]. Đối với liệu pháp trị liệu bằng ánh sáng nhắm mục tiêu và chiếu xạ UVB{17}}nội bộ, độ tuổi của trẻ có thể được điều trị có thể nhỏ hơn. Hiện nay, chưa có quy định về giới hạn độ tuổi thực hiện liệu pháp quang trị liệu tại chỗ ở trẻ em. Các học giả như Ban giám khảo đã quan sát việc áp dụng NB{18}}UVB trong bệnh vẩy nến và viêm da dị ứng ở trẻ em và kết quả cho thấy NB-UVB có độ an toàn tốt và trẻ nhỏ nhất là 4 tuổi [7].
24. Phụ nữ mang thai có được trị liệu bằng tia cực tím không?
Trả lời: Nhiều mẹ bầu có nhu cầu chiếu đèn tia cực tím nhưng lo ngại đèn chiếu sẽ ảnh hưởng đến sự tăng trưởng và phát triển của thai nhi. Ở đây cần phải làm rõ rằng NB-UVB chỉ thâm nhập tương đối vào lớp hạ bì phía trên.
